مقدمه: از هراسِ ندانستن تا رنجِ دانستن

تاریخِ تکاملِ آگاهیِ بشر، روایتی پیوسته از تقلا برای گریز از «عدم‌قطعیت» است. ساختارِ عصبی-شناختیِ مغز انسان به گونه‌ای سامان‌دهی شده است که «ابهام» را نه به‌عنوان یک وضعیتِ خنثی، بلکه به مثابه یک «هزینه‌ی گزافِ بیولوژیک» ادراک می‌کند. اضطراب، در ژرف‌ترین معنای هستی‌شناختی‌اش، واکنشِ طبیعیِ ارگانیسم به شکافِ میانِ «وضعیتِ موجود» و «پیش‌بینیِ آینده» است. انسانِ مضطرب، انسانی است که الگویِ جهان را گم کرده و برای بازیافتنِ امنیت، ناچار به صرفِ انرژیِ روانیِ عظیم است. بدین‌سان، «ندانستن» همواره مترادف با «رنج» بوده است و تمدن، مجموعه‌ای از ابزارها برای تقلیلِ این رنج.

اما اکنون، ما در آستانه‌ی یک گسستِ تاریخی ایستاده‌ایم. ظهور هوش مصنوعی (AI) و مدل‌های زبانیِ پیشرفته، نه صرفاً یک تحولِ صنعتی، بلکه ظهورِ یک «پروتزِ شناختیِ» بی‌سابقه است. اگر ابزارهای پیشین بازوهای مکانیکی انسان را قدرت می‌بخشیدند، هوش مصنوعی مستقیماً بر آن است تا «بارِ هستیِ شناختی» را سبک کند. وعده‌ی هوش مصنوعی، وعده‌ی «دسترسیِ بی‌واسطه به دانایی» است. این تکنولوژی با به صفر رساندنِ فاصله‌ی میانِ «پرسش» و «پاسخ»، اصطکاکِ فرساینده‌ی اندیشیدن به مسائلِ ابزاری و محاسباتی را حذف می‌کند.

در نگاهِ نخست، این تحققِ آرمان‌شهرِ آسایش است. انسان که همواره در پیِ «قانونِ کمترین تلاش» بوده است، اکنون دستیاری دارد که اضطراب‌های فنی—از تشخیصِ بیماری تا تدوینِ استراتژی‌های پیچیده—را به سکونِ اطمینان‌بخشِ «دانستن» تبدیل می‌کند. اما دقیقاً در همین نقطه، دیالکتیکِ اصلیِ این پژوهش شکل می‌گیرد: آیا حذفِ رنجِ ندانستن، لزوماً به شکوفاییِ انسان می‌انجامد؟

ما در این مقاله استدلال می‌کنیم که پاسخ به این پرسش، پیچیده‌تر از خوش‌بینی‌هایِ فناورانه است. مغز انسان اگرچه مشتاقِ امنیت است، اما برای معناسازی نیازمندِ «مقاومت» و «شگفتی» است. جهانی که در آن هوش مصنوعی تمامِ مجهولات را به معلوم تبدیل کند، انسان را با چالشِ نوظهورِ «ملال» (Ennui) و پدیده‌ی عصب‌شناختیِ «سرکوبِ تکرار» مواجه می‌سازد. رفاهِ مطلقِ شناختی، می‌تواند به نوعی آتروفیِ روانی و تهی‌شدگی از معنا منجر شود.

بنابراین، مسئله‌ی ما در این نوشتار، بررسیِ گذارِ انسان از جایگاهِ «حل‌کننده‌ی مسئله» (که وظیفه‌ای محاسباتی و اکنون ماشینی است) به جایگاهِ «طراحِ معنا» است. ما با اتخاذِ رویکردی انتقادی و با بهره‌گیری از آراء متفکرانی چون شوپنهاور و هایدگر و تلفیقِ آن با یافته‌های علوم اعصاب، نشان خواهیم داد که در عصرِ داناییِ کل، تنها پناهگاهِ باقی‌مانده برای حفظِ کرامت و پویاییِ ذهن، «خلاقیت» است. خلاقیتی که نه از سرِ نیاز به بقا، بلکه به‌عنوانِ ضرورتی برای بازتولیدِ «شگفتی» و رهایی از انجمادِ ملال، باید بازتعریف شود.

آینده‌ی انسان در گروِ پاسخ‌هایی که هوش مصنوعی می‌دهد نیست؛ بلکه در گروِ پرسش‌هایی است که ما هنوز توانِ طرح کردنشان را از دست نداده‌ایم.

 

۱. بیولوژیِ تنبلی و استراتژیِ ذخیره انرژی

۱.۱. اقتصادِ سیاسیِ مغز: استبدادِ گلوکز

برای فهمِ اشتیاقِ افسارگسیخته‌ی انسانِ معاصر به هوش مصنوعی، نه باید به «سیلیکون ولی» نگریست و نه به پیشرفت‌های الگوریتمی؛ بلکه باید به معماریِ متابولیکِ جمجمه‌ی خویش رجوع کرد. حقیقتی انکارناپذیر در زیست‌شناسیِ تکاملی وجود دارد که تمام رفتارهای شناختی ما را دیکته می‌کند: «اندیشیدن، فرآیندی گران‌قیمت است.»

مغز انسان، این توده‌ی خاکستریِ پیچیده، تنها حدود ۲ درصد از جرم بدن را اشغال می‌کند، اما امپراتورِ بی‌رقیبِ مصرفِ انرژی است و نزدیک به ۲۰ درصد از گلوکز و اکسیژنِ بدن را می‌بلعد. این عدمِ تناسبِ فاحش میانِ جرم و مصرف، یک اصلِ بنیادین را بر ارگانیسم تحمیل می‌کند: «صرفه‌جویی در شناخت». در اقتصادِ انرژیِ بدن، تفکرِ عمیق، حلِ مسائلِ پیچیده و مواجهه با ناشناخته‌ها، نوعی «مالیاتِ سنگین» محسوب می‌شود که بقای جاندار را در شرایطِ قحطی به خطر می‌اندازد.

بر این اساس، تنبلیِ شناختی یا آنچه روان‌شناسان «خساستِ شناختی» (Cognitive Miserliness) می‌نامند، یک رذیلتِ اخلاقی نیست؛ بلکه هوشمندانه‌ترین استراتژیِ تکاملی برای بقاست. مغز، همواره به دنبالِ کوتاه‌ترین مسیر، سریع‌ترین الگوریتم و کم‌هزینه‌ترین پاسخ است. هر ابزاری که بتواند «هزینه‌ی پردازش» را کاهش دهد، توسطِ مغز به عنوانِ پاداشی لذت‌بخش و ضروری ادراک می‌شود.

۱.۲. اصلِ انرژیِ آزاد و گریز از آنتروپی

کارل فریستون، عصب‌شناسِ برجسته‌ی نظری، این پدیده را در قالبِ «اصلِ انرژیِ آزاد» (Free Energy Principle) صورت‌بندی کرده است. طبقِ این نظریه، سیستم‌هایِ بیولوژیک خودسامان‌ده (Self-organizing)، فطرتاً تمایل دارند که «غافلگیری» یا «شگفتی» (Surprise) را به حداقل برسانند. در زبانِ ترمودینامیک و نظریه اطلاعات، شگفتی معادلِ «آنتروپی» است. هرچه جهانِ پیرامون غیرقابلِ پیش‌بینی‌تر باشد، مغز باید انرژیِ بیشتری صرف کند تا مدل‌های درونیِ خود را با واقعیتِ بیرونی تطبیق دهد.

اضطراب، در این چارچوب، همان تجربه‌یِ پدیدارشناختیِ «انرژیِ آزادِ بالا» است. وقتی انسان نمی‌داند راهِ حلِ یک مسئله چیست، یا پیامدِ یک تصمیم چه خواهد بود، سیستمِ پیش‌بینی‌کننده‌ی مغز دچارِ «خطایِ پیش‌بینی» (Prediction Error) می‌شود. این وضعیت، موتورِ پردازشیِ ذهن را وادار به کارکردن با دورِ موتورِ بالا می‌کند. بنابراین، «ندانستن» صرفاً یک وضعیتِ جهل نیست؛ بلکه وضعیتی پرهزینه و فرساینده است که سیستمِ عصبی به هر قیمتی می‌خواهد از آن بگریزد.

۱.۳. هوش مصنوعی: پایانِ دردهای ابزاری

ظهور هوش مصنوعی دقیقاً در این نقطه‌ی حساسِ تکاملی معنا پیدا می‌کند. AI، تجسمِ بیرونی و تکنولوژیکِ آرزویِ دیرینه‌ی مغز برای «ثباتِ مطلق» و «حذفِ هزینه» است. ما می‌توانیم رابطه‌ی انسان و هوش مصنوعی را بر اساسِ نظریه‌ی «ذهنِ گسترش‌یافته» (The Extended Mind Thesis) تفسیر کنیم؛ با این تفاوت که اگر دفترچه یادداشت، گسترشِ حافظه‌ی ما بود، هوش مصنوعی، گسترشِ «قدرتِ پردازش» و «قدرتِ پیش‌بینی» ماست.

هوش مصنوعی با ایفای نقشِ یک «پروتزِ شناختی» (Cognitive Prosthesis)، بارِ عظیمِ محاسباتِ ابزاری را از دوشِ نئوکورتکس برمی‌دارد. به مسائلِ روزمره‌ی انسانِ مدرن بنگرید:

• «چگونه بهترین ساختارِ حقوقی را برای شرکتم انتخاب کنم؟»
• «کدام الگوریتمِ درمانی برای این بیمارِ خاص بهینه‌تر است؟»
• «چگونه خطای این قطعه کد را در کمترین زمان بیابم؟»

تا پیش از این، یافتنِ پاسخِ این پرسش‌ها مستلزمِ آزمون و خطا، مطالعه‌ی طاقت‌فرسا و تحملِ «رنجِ ندانستن» بود. این‌ها همان «اضطراب‌هایِ فنی» یا اضطراب‌های ابزاری (Instrumental Anxiety) هستند؛ اضطراب‌هایی که مربوط به «چگونگیِ» انجامِ کارند.

هوش مصنوعی با دسترسیِ آنی به پایگاهِ داده‌ی بشری و قدرتِ استنتاجِ بالا، این شکافِ زمانی و شناختی را به صفر می‌رساند. این فناوری، با ارائه پاسخ‌های آماده و دقیق، «آنتروپیِ» محیط را برای کاربر کاهش می‌دهد. در نتیجه، مغز در وضعیتِ امنِ پیش‌بینی‌پذیری قرار می‌گیرد و سیستمِ پاداش، به دلیلِ این صرفه‌جوییِ انرژی، احساسِ رضایت (Satisfaction) تولید می‌کند.

این همان «تز» (Thesis) پژوهشِ ماست: هوش مصنوعی ناجیِ سیستمِ متابولیکِ ماست. انسان با سپردنِ وظایفِ تکراری، محاسباتی و حتی تحلیلی به AI، از شرِ بخشِ بزرگی از رنج‌ها و اصطکاک‌هایِ زیستن رها می‌شود. اضطرابِ بقا و ترس از خطا، جای خود را به اطمینان و سرعت می‌دهد.

اما آیا این «کاهشِ اصطکاک»، سراسر خیر است؟ اگر بپذیریم که رشدِ سیستمِ عصبی و پویاییِ روان، وابسته به چالش و مواجهه با ناشناخته‌هاست، آنگاه حذفِ کاملِ «مقاومت» از زندگی چه تبعاتی خواهد داشت؟

در فصلِ بعد (آنتی‌تز)، ما از این بهشتِ کارآمدی و آرامش خارج می‌شویم و به تاریکیِ نهفته در پشتِ آن می‌نگریم؛ جایی که «آسایشِ مطلق» می‌تواند به انجمادِ روح و «ملالِ وجودی» ختم شود.

۲. پدیده «سرکوب تکرار» و پرتگاهِ ملال

۲.۱. مکانیکِ عصب‌شناختیِ عادت: وقتی شگفتی می‌میرد

اگر فصلِ پیشین داستانِ تلاشِ مغز برای «امنیت» بود، این فصل روایتگرِ نیازِ مغز به «هیجان» است. در اعماقِ مدارهای عصبی ما، پارادوکسِ ظریفی نهفته است: مغز عاشقِ پیش‌بینی‌پذیری است تا «انرژی» ذخیره کند، اما هم‌زمان برای احساسِ سرزندگی و ترشحِ دوپامین (هورمونِ لذت و پاداش)، به شدت نیازمندِ «تازگی» و «خطایِ پیش‌بینیِ مثبت» است.

علومِ اعصاب شناختی پدیده‌ای را شناسایی کرده است که می‌تواند پاشنه‌ی آشیلِ آرمان‌شهرِ هوش مصنوعی باشد: «سرکوبِ تکرار» (Repetition Suppression). این مکانیسم بیان می‌کند که وقتی نورون‌های ما مکرراً با یک محرکِ آشنا (یک منظره، یک صدا، یا یک الگویِ اطلاعاتیِ ثابت) مواجه می‌شوند، به تدریج از شدتِ فعالیتِ خود می‌کاهند. مغز به سرعت با محیطِ امن و پیش‌بینی‌شده سازگار می‌شود و این سازگاری، مساوی است با خاموشیِ شور و اشتیاق.
البته باید توجه داشت که پیوند میانِ این مکانیزمِ عصبی و تجربه‌ی وجودیِ ملال، به معنایِ تقلیلِ تمامِ ساحتِ معنا به یک فرایندِ الکتروشیمیایی نیست؛ بلکه نشانگرِ آن است که چگونه «سخت‌افزارِ زیستی» (مغز) و «نرم‌افزارِ پدیدارشناختی» (ذهن)، در وضعیتی هم‌پوشان، واقعیتِ انجمادِ روانی را رقم می‌زنند.

هوش مصنوعی با وعده‌ی «حلِ تمامِ مسائل» و «پیش‌بینیِ دقیقِ جهان»، در حالِ ساختنِ بستری است که در آن پدیده‌ی «سرکوبِ تکرار» به اوج می‌رسد. وقتی اپلیکیشن‌هایِ هوشمند مسیرِ شما، انتخاب‌های شما و حتی واژگانِ نامه‌های شما را «درست» پیش‌بینی می‌کنند، عنصرِ «شگفتی» (Surprise) از زیست‌جهان حذف می‌شود. ما با خطرِ سقوط در نوعی «بی‌حسیِ لذت‌جویانه» (Hedonic Adaptation) روبرو هستیم؛ جایی که سطحِ رفاه بالاست، اما دامنه‌ی نوسانِ احساسات به خطی صاف و ملال‌آور تبدیل شده است.

در اینجا باید یک تمایز ظریف اما حیاتی قائل شد: خطرِ ملال و سرکوبِ تکرار، لزوماً در ذاتِ الگوریتم‌ها نهفته نیست—چرا که هوش مصنوعی در ساحت‌هایی نظیر هنرِ دیجیتال یا کشفیاتِ علمی، خود می‌تواند مولدِ شگفتی‌های عظیم باشد. مسئله‌ی اصلی، «ذاتِ تکنولوژی» نیست، بلکه «منطقِ کاربستِ غالب» آن است. در چارچوبِ اقتصادِ توجه و فرهنگِ بهینه‌سازی، هوش مصنوعی عمدتاً برای «حذفِ اصطکاک»، «پاسخ‌دهیِ سریع» و «شخصی‌سازیِ افراطی» به کار گرفته می‌شود.

این “ایدئولوژیِ راحتی” است که دشمنِ تصادف و شگفتی است، نه خودِ سیلیکون.

بنابراین، نقدِ ما متوجهِ ابزار نیست، بلکه متوجهِ پارادایمِ “کارآمدیِ مطلقی” است که بر تعاملِ ما با این ابزار سایه افکنده است.

۲.۲. تراژدیِ داناییِ کل: شوپنهاور در عصرِ سیلیکون

آرتور شوپنهاور، فیلسوفِ بدبینِ آلمانی، دو قرن پیش هشداری داد که گویی دقیقاً برای عصرِ هوش مصنوعی نوشته شده است. او زندگی انسان را آونگی می‌دانست که سرگردان میانِ دو قطبِ رنج‌آور نوسان می‌کند: «رنجِ فقدان» و «ملالِ سیری».

تا امروز، تکنولوژی عمدتاً بر کاهشِ «رنجِ فقدان» (گرسنگی، بیماری، جهل) متمرکز بود. اما هوش مصنوعی ما را به قطبِ دیگر پرتاب می‌کند. وقتی «پروتزِ شناختی» تمامِ نیازهای محاسباتی و ابزاریِ ما را در کسری از ثانیه برآورده می‌کند، ما با «خلاءِ اراده» مواجه می‌شویم.
«خواستن»، همواره مستلزمِ نوعی «مقاومت» و «تلاش» است. کوهنورد از آن رو لذت می‌برد که جاذبه‌ی زمین با او می‌جنگد.

اگر هوش مصنوعی ما را با هلیکوپتر بر فرازِ قله‌ی دانایی بنشاند، ما به قله رسیده‌ایم، اما «صعود» را تجربه نکرده‌ایم.

این وضعیت، زاینده‌ی نوعی «اضطرابِ وجودیِ نوین» است: اضطرابِ ناشی از بی‌مسئله‌گی. ویکتور فرانکل این وضعیت را «روان‌رنجوریِ روزِ تعطیل» (Sunday Neurosis) می‌نامید؛ حالتی که فرد وقتی از مشغله‌های اجباری رها می‌شود، با پوچیِ درونش چشم‌درچشم می‌شود. هوش مصنوعی، زندگی را به یک «تعطیلاتِ ابدی و هموار» تبدیل می‌کند. در غیابِ اصطکاک، انسان ممکن است نه به سمتِ خلاقیت، بلکه به سمتِ مصرف‌گراییِ منفعلانه و سرگرمی‌هایِ مخدرگونه پناه ببرد تا فقط «زمان» را بکُشد.

۲.۳. استحاله‌ی جهان به «منبعِ ذخیره»

مارتین هایدگر، در نقدِ عمیق خود بر تکنولوژی، از مفهومی به نام «گشتل» (Ge-stell) سخن می‌گوید؛ قابی که تکنولوژی بر واقعیت می‌نهد و جهان را صرفاً به مثابه «منبعِ ذخیره» (Standing-reserve) آشکار می‌کند. خطرِ فلسفیِ هوش مصنوعی در اینجاست که با تبدیلِ کردنِ تمامِ هستی به «داده‌های قابلِ پردازش»، راز و رمزِ جهان را می‌زداید.

هوش مصنوعی ذهنیتِ ما را به سمتِ «تفکرِ محاسبه‌گر» (Calculative Thinking) سوق می‌دهد؛ جایی که تنها چیزی ارزشمند است که «کارآمد» و «بهینه» باشد. اما بسیاری از تجربیاتِ انسانیِ معنادار—عشق، هنر، شهود، و ایمان—اساساً ناکارآمد، کُند و غیرقابلِ پیش‌بینی هستند.
اگر انسان عادت کند که برای هر پرسشِ جزئی به هوش مصنوعی رجوع کند، خطرِ آن وجود دارد که «عضله‌ی معناسازی» او تحلیل برود. انسانی که فراموش کرده است (یادش رفته) چگونه با «ندانستن» کلنجار برود، تواناییِ خود را برای تفکرِ متفکرانه (Meditative Thinking)—یعنی تفکری که به دنبالِ معناست و نه سود—از دست می‌دهد.

بنابراین، آنتی‌تزِ ما تصویری هولناک را ترسیم می‌کند: هوش مصنوعی ما را از رنجِ بقا نجات می‌دهد، اما ما را در «دوزخِ یکنواختی» حبس می‌کند. جهانی پاسخگو، و تهی از راز.

اما آیا این پایانِ راه است؟ آیا ما محکومیم بینِ «اضطرابِ ندانستن» (فصل اول) و «ملالِ دانستن» (فصل دوم) یکی را انتخاب کنیم؟ یا راهِ سومی وجود دارد؟ راهی که در آن از آسایشِ هوش مصنوعی برای جهشی بزرگتر استفاده کنیم؟

اینجاست که به «سنتز» نیاز داریم؛ بازگشت به خلاقیت، اما نه به عنوانِ یک تفریح، بلکه به عنوانِ تنها راهِ نجاتِ بیولوژیک و وجودی.

۳. پالایشِ شناختی و آزادسازیِ فضای ذهن

۳.۱. توهمِ دانایی و خطرِ چاقیِ اطلاعاتی

پیش از آنکه بتوانیم از مزایای هوش مصنوعی در «تولید معنا» سخن بگوییم، باید یکی از بزرگترین اسطوره‌های عصر مدرن را واسازی کنیم: «این باور که هرچه بیشتر بدانیم، خلاق‌تر خواهیم بود.»
تجربه‌ی زیسته‌ی بسیاری از متفکران حاکی از حقیقتی معکوس است. ذهنِ انسان شبیه به یک انبارِ بی‌انتهایِ بایگانی نیست؛ بلکه شبیه به یک کارگاهِ هنری با فضایی محدود است. وقتی این فضا با انبوهی از اطلاعاتِ خام، داده‌های پراکنده و دانسته‌هایِ پردازش‌نشده (Unprocessed Information) اشغال شود، فضایی برای حرکت، ترکیب و خلقِ اثر باقی نمی‌ماند.

شوپنهاور، با بصیرتی روان‌شناختی، مطالعه‌ی افراطی را خطرناک می‌دانست؛ زیرا معتقد بود وقتی ما مداوم افکارِ دیگران را می‌خوانیم (یا داده‌ها را دانلود می‌کنیم)، ذهنمان تبدیل به زمینِ بازیِ افکارِ دیگران می‌شود و قدرتِ ارتجاعیِ خود را از دست می‌دهد. خلاقیت، نیازمندِ «فضایِ خالی» و نوعی «سکوتِ شناختی» است تا بتواند ارتباطاتِ پنهان میانِ پدیده‌ها را کشف کند. «رسوبِ اطلاعات» در ذهن، بدونِ آنکه فرصتی برای هضم و بازآراییِ آن‌ها وجود داشته باشد، منجر به نوعی «یبوستِ فکری» (Mental Constipation) می‌شود. در این حالت، فرد همه‌چیز را می‌داند، اما تواناییِ تولیدِ هیچ چیزِ تازه‌ای را ندارد.

۳.۲. هوش مصنوعی به مثابه فیلتر و رهایی از انباشتگی

اینجاست که نقشِ هوش مصنوعی، از یک «پاسخ‌گویِ ساده» به یک «پالایشگرِ اعظم» ارتقا می‌یابد. اگر در عصرِ گوگل، مشکل ما «دسترسی» به اطلاعات بود، در عصرِ هوش مصنوعی، چالش اصلی «مدیریتِ طوفانِ اطلاعات» است. هوش مصنوعی پتانسیلِ آن را دارد که ما را از شرِ «حافظِ بودن» نجات دهد تا بتوانیم «عامل» باشیم.

هنگامی که ما وظیفه‌ی جمع‌آوری، طبقه‌بندی و خلاصه‌سازیِ داده‌ها را به هوش مصنوعی می‌سپاریم، در واقع در حالِ اجرایِ یک استراتژیِ «تخلیه‌ی بارِ شناختی» (Cognitive Offloading) هستیم. منتقدانِ سنتی ممکن است این کار را تنبلی بنامند، اما بیایید دقیق‌تر بنگریم: آیا معماری که محاسباتِ ایستاییِ سازه را به نرم‌افزار می‌سپارد تا روی زیبایی‌شناسی و کارکردِ فضا تمرکز کند، تنبل است؟
هوش مصنوعی مثلِ یک سدِ هوشمند عمل می‌کند که جلویِ سیلابِ گل‌آلودِ داده‌های خام را می‌گیرد و تنها آبِ زلال (دانشِ ساختارمند و الگوهایِ کلیدی) را به توربینِ ذهنِ انسان می‌رساند. با برون‌سپاریِ حافظه‌ی دانشنامه‌ای به سرورهای ابری، ذهنِ انسان از قیدِ «نگهداریِ جزئیات» آزاد می‌شود.
این «فضایِ خالیِ» ایجاد شده، همان اکسیژنی است که خلاقیت برای شعله‌ور شدن به آن نیاز دارد. به عبارتی، هوش مصنوعی ما را از انباشتگی (Accumulation) به سمتِ «وارستگیِ خلاقانه» (Creative Detachment) سوق می‌دهد؛ جایی که ذهن دیگر سنگین نیست و می‌تواند با سبکی و چابکی، مفاهیم را به بازی بگیرد.

۳.۳. دموکراتیزه شدنِ خلاقیت: گذار از تکنیک به بینش

یکی دیگر از پیامدهای بنیادینِ این پالایشِ شناختی، تغییرِ تعریفِ «ماهر بودن» است. در گذشته، دروازه‌های ورود به ساحتِ خلاقیت، توسطِ «تکنیک» محافظت می‌شدند. برای اینکه یک ایده موسیقیایی را خلق کنید، باید سال‌ها تمرینِ پیانو می‌کردید؛ برای اینکه یک نرم‌افزارِ خلاقانه بسازید، باید سال‌ها نحوِ کدنویسی (Syntax) را از بر می‌کردید. این موانعِ فنی، باعث می‌شد بسیاری از ذهن‌های خلاق که فاقدِ مهارتِ فنی بودند، پشتِ در بمانند و بسیاری از تکنسین‌هایِ ماهر که فاقدِ خلاقیت بودند، میدان‌دار شوند.

هوش مصنوعی با انجامِ کارهای تکنیکال و پیاده‌سازیِ جزئیات، این هرم را واژگون می‌کند. امروز، کسی که «ایده» و «بینش» (Vision) دارد، می‌تواند با کمکِ AI آن را اجرا کند، حتی اگر دستانش مهارتِ تکنیکیِ گذشتگان را نداشته باشد.

آیا این امر ارزشِ هنر و خلاقیت را پایین می‌آورد؟ خیر، بلکه آن را خالص‌تر می‌کند. اکنون «تخیل» تنها محدودیتِ انسان است، نه «تکنیک». این فرآیند موجبِ دموکراتیزه شدنِ خلاقیت می‌شود. انرژیِ روانیِ انسان‌ها به جایِ آنکه صرفِ جنگیدن با ابزار شود، صرفِ تعامل با معنا و فرم می‌شود.

بنابراین، ما در حالِ عبور از دورانی هستیم که ارزشِ انسان با «دایره‌المعارف بودن» سنجیده می‌شد، به دورانی که ارزشِ او با «قدرتِ سنتز» و «تواناییِ پرسشگری» سنجیده می‌شود. هوش مصنوعی موادِ اولیه را آماده می‌کند، خار و خاشاکِ داده‌ها را می‌گیرد، و خمیرمایه را ورز می‌دهد؛ اما این انسان است که باید تصمیم بگیرد نان را به چه شکلی و برای چه ضیافتی بپزد.

این آزادیِ جدید، اگرچه اضطرابِ فنی (فصل اول) را از بین می‌برد و اگر هوشمندانه استفاده شود، می‌تواند بر ملال (فصل دوم) غلبه کند، اما ما را با یک مسئولیتِ سنگینِ جدید روبرو می‌کند: مسئولیتِ معنا بخشیدن.
حالا که دستانمان آزاد شده است، دقیقاً چه چیزی باید بسازیم که ارزشِ بودن داشته باشد؟ این پرسشی است که در فصلِ پایانی (سنتز نهایی) به آن پاسخ خواهیم داد.

۴. رنسانسِ معنا و جهش به سوی «هوش وجودی»

۴.۱. خلاقیت: نه تجمل بلکه یک ضرورت

اکنون که گرد و غبارِ بحث فرونشسته، بیایید قطعات پازل را کنار هم بگذاریم: مغز ما برای صرفه‌جویی انرژی، کنترل امور را به هوش مصنوعی می‌سپارد (فصل اول). این کار خطرِ افتادن در ورطه‌ی ملال و مرگِ لذتِ نویابی را ایجاد می‌کند (فصل دوم). راهِ فرار چیست؟ پاسخ در بازگشت به قانونی است که در ابتدای این جستار، با نگاهی متفاوت به آن نگریستیم: «قانونِ شگفتی».

اگر هوش مصنوعی وظیفه دارد جهان را «نظم‌دهی» و «پیش‌بینی‌پذیر» (کم‌انتروپی) کند، وظیفه‌ی تکاملیِ انسانِ آینده این است که شکلی از «بی‌نظمیِ معنادار» و «تازگی» را به سیستم تزریق کند. در اینجا، خلاقیت دیگر یک فعالیتِ لوکس برای هنرمندانِ بوهمیایی در کافه‌ها نیست؛ بلکه یک «ضرورتِ متابولیک» برای سلامتِ روان است.
برای مغزی که تمامِ نیازهای بقایش توسط ماشین تأمین شده، تنها راهِ فعال‌سازیِ مدارهای دوپامینرژیک و احساسِ زنده بودن، «خلقِ چیزی است که الگوریتم نتواند آن را پیش‌بینی کند». انسان باید تبدیل به مولدِ شگفتی شود. ما دیگر «حل‌کننده‌ی مشکل» نیستیم (چون مشکل ناخوشایند است و ماشین آن را حل می‌کند)، بلکه ما «جویندگانِ بازی» هستیم.

۴.۲. انقلابِ کوپرنیکی در تفکر: از «حل‌مسئله» به «طراحی‌مسئله»

بزرگترین شیفتِ پارادایمی در عصر هوش مصنوعی، تغییرِ مکانِ «ارزش» است. برای قرن‌ها، هوشِ بالا مترادف بود با «داشتنِ پاسخ‌های درست». دانش‌آموزِ باهوش کسی بود که سریع‌تر جواب می‌داد و مهندسِ خبره کسی بود که دقیق‌تر محاسبه می‌کرد. اما در جهانی که پاسخ‌ها ارزان، فوری و همگانی‌اند، چه چیزی گران‌بها می‌شود؟
پاسخ: «سوالِ درست».

در جهانی که پاسخ‌ها ارزان، فوری و همگانی‌اند، کالای کمیاب «سوالِ درست» است.

هوش مصنوعی پاسخ می‌دهد، اما سوال نمی‌پرسد. او در زندانِ الگوریتم‌ها محبوس است و تنها زمانی لب به سخن می‌گشاید که انسانی او را مخاطب قرار دهد. بنابراین، عاملیتِ (Agency) انسان از «چگونه انجام دادن» (How) به «چرا و چه چیز خواستن» (Why and What) منتقل می‌شود.
انسانِ آینده، یک «طراحِ مسئله» (Problem Designer) است. هنرِ او در این است که از میانِ بی‌نهایت مسیرِ ممکنی که AI می‌تواند طی کند، مسیری را ترسیم کند که به مقصدی اخلاقی، زیبا و انسانی ختم شود. پیکاسو می‌گفت: «کامپیوترها بی‌فایده‌اند، آن‌ها فقط می‌توانند به شما جواب بدهند.» این جمله امروز معنایی پیامبرانه پیدا کرده است.جواب، پایانِ راه است؛ اما سوال، آغازِ خلق است.

پاسخ، پایانِ راه است؛ اما پرسش، آغازِ آفرینش است.

۴.۳. معنا در سایه جاودانگی: انسانِ شاعر (Homo Poieticus)

ویکتور فرانکل معتقد بود که انسان نه با «لذت» اشباع می‌شود و نه با «قدرت»؛ بلکه تنها با «معنا» آرام می‌گیرد. اما معنا در عصرِ وفورِ نعمت چگونه ساخته می‌شود؟
وقتی رنجِ فیزیکی کاهش یابد، انسان با «رنجِ آزادی» روبرو می‌شود. معنا دیگر در «تلاش برای زنده ماندن» یافت نمی‌شود. در این خلاء، انسان چاره‌ای ندارد جز اینکه از Homo Sapiens (انسانِ داننده) به Homo Poieticus (انسانِ آفریننده/شاعر) تغییر ماهیت دهد.
«پوئیسیس» (Poiesis) در یونان باستان به معنای «آشکار کردن» و «به‌وجود آوردن» بود. کارِ ما این است: استفاده از فراغتِ عظیمی که هوش مصنوعی ایجاد کرده برای ارتباطِ عمیق‌تر با «دیگری»، برای درکِ زیبایی و برای خلقِ روایت‌هایی که به زندگی جهت می‌دهند. اگر AI نانِ ما را می‌پزد، ما باید شعری بگوییم که هنگامِ خوردنِ نان خوانده شود. این همان جایی است که اضطرابِ وجودی درمان می‌شود: نه با مصرفِ منفعلانه، بلکه با مشارکتِ فعالانه در هستی.

نتیجه‌گیری: آینده‌ای نه برای پاسخ‌ها، که برای پرسش‌ها

ما سفرِ خود را با هراسِ انسانِ غارنشین از خش‌خشِ بوته‌ها آغاز کردیم و اکنون به انسانی می‌نگریم که بر لبه‌ی پرتگاهِ تکنولوژیک ایستاده است. هوش مصنوعی، بی‌شک قدرتمندترین ابزاری است که ما تاکنون برای غلبه بر «رنجِ ندانستن» و «فرسایشِ بقا» ساخته‌ایم. این تکنولوژی، با کاهشِ اصطکاکِ شناختی و حذفِ اضطراب‌هایِ ابزاری، ظرفیتِ آن را دارد که ما را به رفاهی بی‌سابقه برساند.

اما پیامِ نهاییِ این پژوهش، یک هشدار و همزمان یک بشارت است.
هشدار از آن رو که اگر ما منفعلانه تسلیمِ آسایش شویم، در «ملال» غرق خواهیم شد و ذهنمان در اثرِ فقدانِ چالش، به مردابی راکد بدل می‌شود.
و بشارت از آن رو که اگر هوشیارانه عمل کنیم، هوش مصنوعی می‌تواند سکویِ پرتابِ ما به سویِ مرحله‌ای متعالی‌تر از انسانیت باشد. مرحله‌ای که در آن، انرژیِ ذهنیِ ما دیگر صرفِ «حفظ کردن» و «محاسبه کردن» نمی‌شود، بلکه صرفِ «فهمیدن»، «حس کردن» و «آفریدن» می‌گردد.

بحرانِ داناییِ کل، در نهایت با یک «راه‌حلِ فنی» حل نمی‌شود، بلکه نیازمندِ یک «بیداریِ وجودی» است. ما باید بپذیریم که هوش مصنوعی آمده است تا ما «پاسخ‌ها» را رها کنیم و دوباره عاشقِ «پرسش‌ها» شویم. چرا که در جهانی که ماشین‌ها می‌دانند، تنها کاری که برای انسان باقی می‌ماند—و باشکوه‌ترین کار نیز همین است—این است که «معنا» ببخشد.شاید در آینده، انسان‌بودن دیگر به معنیِ «باهوش‌ترین بودن» نباشد، بلکه به معنیِ «خلاق‌ترین و پرسش‌گرترین بودن» باشد. و این، سرنوشتی است که ارزشِ تلاش کردن را دارد.

شاید در آینده، انسان‌بودن دیگر به معنیِ «باهوش‌ترین بودن» نباشد، بلکه به معنیِ «خلاق‌ترین و پرسش‌گرترین بودن» باشد. و این، سرنوشتی است که ارزشِ تلاش کردن را دارد.

 

منابع و مراجع (References & Further Reading)

برای تدوین استدلال‌های این جُستار و جهتِ مطالعه‌ی عمیق‌تر در باب مبانی عصب‌شناختی و فلسفیِ مطرح شده، آثار و مقالات زیر به عنوان مراجع اصلی پیشنهاد می‌شوند:

• Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory?. Nature Reviews Neuroscience. (در باب مبانی عصب‌شناختیِ صرفه‌جویی انرژی در مغز)
• Schopenhauer, A. (1851). “On Reading and Books” from Parerga and Paralipomena. (درباره‌ی آسیب‌شناسیِ انباشت اطلاعات و تضعیف خلاقیت)
• Heidegger, M. (1977). The Question Concerning Technology. (برای فهم عمیق‌تر مفهوم “گشتل” و نقد ابزاری شدن جهان)
• Frankl, V. E. (1946). Man’s Search for Meaning. (درباره‌ی خلاء وجودی و ضرورتِ معناسازی در غیاب رنج‌های فیزیکی)
• Clark, A., & Chalmers, D. (1998). The Extended Mind. Analysis. (مقاله‌ی کلاسیک درباره‌ی اینکه چگونه ابزارها بخشی از ذهن ما می‌شوند)
• Grill-Spector, K., Henson, R., & Martin, A. (2006). Repetition suppression and its underlying mechanisms. Trends in Cognitive Sciences. (مرجع علمی برای پدیده سرکوب تکرار و کاهش پاسخ عصبی)